Pro Arte - Serwis kulturalno-literacki

,,Telefon z domu, jasne, nie ma zwolnienia z obiadu nawet na czas umierania”. Te słowa, pozornie mało istotne dla akcji nowej powieści Ingi Iwasiów, dobrze oddają jej sens. W Ku słońcu historia umierania staje się pretekstem do opowieści o życiu, trudnych wyborach i więziach, jakie tworzymy z innymi ludźmi. Oczywiście nie jest to historia jednego życia, bo losy kolejnych pokoleń splatają się i wpływają na siebie nawzajem, a wszystkie wydarzenia determinuje historia.

Powieść rozpoczyna się powrotem Magdy do rodzinnego Szczecina. Bohaterka po latach spędzonych na emigracji przyjeżdża do kraju, by opiekować się umierającą ciotką Ulą. Obie postaci znamy z poprzedniej powieści Ingi Iwasiów, Bambino, bardzo przychylnie przyjętej przez krytykę i nominowanej do wielu prestiżowych nagród – m.in. Nike, Cogito i Angelusa. Pokolenie, którego losy poznajemy w poprzedniej książce szczecińskiej pisarki, powoli znika z areny dziejów – Anna i Marysia nie żyją, życie Uli dobiega właśnie kresu, a schorowany Janek mieszka we Wrocławiu. Inga Iwasiów w Ku słońcu skupia się na przeżyciach dwóch kolejnych generacji – tej, która dorastała i przeżyła wczesną młodość w czasach PRL-u i tej, która minioną epokę pamięta jedynie z dzieciństwa. Jednakże losy wszystkich trzech pokoleń oddziałują na siebie nawzajem, bo decyzje i błędy rodziców czasem wpływają na całe życie dzieci.

Magdę i Tomka, głównych bohaterów Ku słońcu – dziś czterdziestoletnich – również poznajemy w Bambino. W dzieciństwie bliscy sobie jak brat i siostra, później pierwsi kochankowie, z czasem zostali rozdzieleni przez wyjazd Magdy (bohaterka studiowała za granicą i nie wróciła już do kraju) i odmienne style życia (za tym określeniem Tomek ukrył biseksualizm przyjaciółki, który był dla niego nie do zaakceptowania, podzielił ich bardziej niż ,,płynne w końcu granice państw i języków”). Zostali ponownie połączeni dzięki wspólnemu uczestnictwu w umieraniu Uli. Asystując przy śmierci ciotki, sami znajdują się w stanie pewnego zawieszenia pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, dzieciństwem a dojrzałością. Na czas umierania Uli wszystkie wspomnienia stają się wyjątkowo bliskie i tylko Sylwia, żona Tomka, próbuje przypomnieć parze przyjaciół o czasie, który upłynął od ich dzieciństwa. Między Tomkiem a jego małżonką staje nie tylko Magda, ale również Luiza – bohaterka zdjęcia z pornograficznego Penthouse’a, która dla pary przyjaciół była symbolem erotyzmu i pierwszych kontaktów seksualnych. Relacje coraz bardziej się komplikują, bo Ku słońcu to też opowieść o nieoczywistych związkach międzyludzkich.

Minione wydarzenia powracają w powieści również w snach. Zwłaszcza w snach Magdy; przypominają jej one o zdarzeniach, które chciałaby wyprzeć ze swojej pamięci – nagminnie widzi w nich matkę samobójczynię, spotyka się z ojcem esbekiem. Powracają smaki, dotyki i zapachy, choć ,,pamięć zapachów zniekształcają sentymenty”. Często niemal czuje dotyk matki z czasów, gdy jeszcze dawał poczucie bezpieczeństwa i nie trzeba było chować przed nią butelek z alkoholem, by wstała trzeźwa do pracy. Obrazy widziane w nocy są dla bohaterki tak ważne, że rano nie chce podnosić głowy znad poduszki i często zaciera się dla niej granica między jawą a snem.

Znajomi z przeszłości powracają w tej powieści także w IPN-owskich teczkach. Andrzej, jeden z bohaterów Ku słońcu, owładnięty jest obsesją dochodzenia, którzy z jego przyjaciół donosili na niego w czasach, gdy działał w Solidarności. Codziennie czyta ,,wielką księgę komuny, wielką księgę drugiej połowy XX wieku”, a i tak wiele faktów wciąż pozostaje dla niego zakrytych. Niejasna jest zwłaszcza postać Arka, drugiego kochanka Magdy, który przez długi czas był jedną z czołowych postaci miejscowego podziemia – bohaterem, którego Szczecin potrzebował – a po pierwszej dobie w więzieniu zaczął donosić na swoich przyjaciół. Może przez klaustrofobię (wtedy jeszcze przypadłość bez nazwy, która nie była żadnym usprawiedliwieniem), może przez chęć bycia zauważonym. Pozostał postacią niejednoznaczną w ocenie, bo w świecie Ingi Iwasiów nic nie jest jednoznaczne.

Andrzej tonie w księgach lustracyjnych, nie jest to jednakże jedyna obsesja czytelnicza, z jaką spotykamy się w tej powieści. Autorka przyznała zresztą w krótkiej wypowiedzi dla Teleekspresu, że Ku słońcu to między innymi opowieść o ,,niepohamowanym pociągu do literatury”. Miłość do książek połączyła Małgorzatę, profesorkę Uniwersytetu Szczecińskiego i Marka, jej doktoranta. Młody chłopak zakochał się w starszej od siebie kobiecie dlatego, że dostrzegł na jej twarzy ,,istnienie tropu przeszłości, zapis godzin lektury, świadectwo zbiegających się w człowieku wątków”. W tym związku obsesja literacka jest równie silna jak seksualne pożądanie. Partnerzy z zapałem prowadzą badania dotyczące osiemnastowiecznej pisarki-mistyczki, Hildegardy, które przerywa jedynie ,,seksualny maraton”. Zdarza się, że Małgorzata przechodzi ,,prosto z łóżka, z wilgotnymi udami do laboratorium Hildegardy”. Wspólna pasja łączy Marka z kochanką, a studiowanie IPN-owskiej teczki zbliża go do ojca, Andrzeja. Obsesyjne czytanie ma w tej powieści ogromny wpływ na związki między ludźmi.

Badania nad dziejami Hildegardy, osiemnastowiecznej pisarki, która być może w ogóle nie istniała, łączą się również z opisami szczecińskiego uniwersytetu. W Ku słońcu możemy odnaleźć bowiem, jak podkreśla sama autorka, ,,zalążek powieści akademickiej”. Czytelnik poznaje życie na uniwersytecie, dowiaduje się, co przeżywa wykładowczyni, gdy żaden ze studentów nie słucha jej wykładu i jak trudno jest otrzymać unijne dotacje na badania. Zaznajamiamy się też z historią narodzin ruchów feministycznych w Polsce, nowych metodologii i wpływu zmiany ustroju na ich rozwój, bo dzięki przemianom politycznym w naszym kraju, ,,można (…) było zacząć przemieszczać się między nitkami pajęczej sieci – tkanej, oczywiście, siłami pajęczyc – tworzącej nową, rewolucyjną humanistykę”.

Wątki dotyczące szczecińskiego uniwersytetu mogą prowokować pytanie, czy nie za dużo w powieści odniesień do tego środowiska, czy będzie ona w pełni zrozumiała także dla czytelnika, który nie zajmuje się literaturą zawodowo. Nie da się ukryć, że Ku słońcu jest wymagającą lekturą. Znajduje się w niej wiele odniesień do literatury, filozofii, metodologii badawczych. Dla wielu minusem powieści może być również ilość poruszonych w niej wątków. Iwasiów często odbiega od historii głównych bohaterów, by opowiedzieć o losach pozornie niewiele znaczącej, epizodycznej postaci. Jednakże w moim odczuciu powyższe zarzuty nie tylko nie stanowią wady Ku słońcu, lecz właśnie w tych cechach powieści tkwi jej fabularna oryginalność. Dla wyrobionego czytelnika z pewnością będą urozmaiceniem, dzięki któremu w szerszy sposób została przedstawiona panorama współczesnej Polski. Inga Iwasiów jest jedną z najlepszych w naszej literaturze obserwatorek otaczającej rzeczywistości i udowodniła to w swojej najnowszej powieści. Ku słońcu to przede wszystkim opowieść o życiu, o tym, jakie piętno odciska na prywatnych biografiach historia, o rozpadaniu się więzi między ludźmi. Ilość poruszanych w powieści wątków sprawia zaś, że każdy mieszkaniec naszego kraju (a zwłaszcza każda mieszkanka) może znaleźć w niej wiele odniesień do własnego życia, gdyż jest to opowieść na wskroś polska. Nie najłatwiejsza w odbiorze, bo też historia Polski nie należy do łatwych.